سخنان گوهر بار حضرت علی (ع)  دعوت کننده ای که فاقد عمل باشد مانند تیر اندازی است که کمان او زه ندارد*  کسی که بر مرکب شکیبایی سوار شود به پیروزی نهایی دست می يابد*  حاجت محتاج را به تاخیر نینداز زیرا نمی دانی از اینکه فردا برای تو چه پیش خواهد آمد*  حق سنگین است اما گوارا ، باطل سبک است، اما در کام چون سنگی خارا*  اگر بر دشمنت دست یافتی، بخشیدن او را شکرانه پیروزی قرار ده*  علم خویش را به جهل و یقین خود را به شک مبدل نکنید، آنگاه که به علم رسیدید عمل کنید و آنگاه که به یقین دست یافتید ،اقدام نمایید*


  چاپ        ارسال به دوست

توانمندسازی سالمندان

در همه کشورها بویژه کشورهای در حال توسعه، کمک به سالمندان و توانمندسازی آنان برای حفظ سلامت و فعالیت، به عنوان یک ضرورت تلقی می‌شود.

در تعریف سالمندی باید گفت پدیده سالمندی روندی طبیعی است که از زمان حیات جنین آغاز می‌شود و تا هنگام مرگ ادامه دارد و فرایندی زیستی است که تمام موجودات زنده از جمله انسان را شامل می‌شود.

سازمان جهانی بهداشت  (WHO)سن سالمندی را به صورت زیر طبقه‌‎بندی می‎کند.

 

74-60 سال

سالمند جوان

Young Old

90-75 سال

سالمند

Old

90 به بالا

خیلی سالمند

Oldest Old

 

در فرهنگ ما، گروه‎های سنی بالا به مسن، سالمند و کهنسال تقسیم می‌شوند.

در دنیا، نسبت جمعیت افراد 60 ساله و بالاتر از دیگر گروه‎های سنی، سریع‎تر رشد می‎کنند. در سال 2025، در مجموع 1.2 میلیارد نفر بالای 60 سال سن دارند و تا سال 2050  در حدود 2 میلیارد نفر تخمین زده می‌شوند که 80 درصد آنها در کشورهای در حال توسعه زندگی می‎کنند و به لحاظ منطقه‎ای، بیش از نیمی از آنان ساکن آسیا هستند.

در دو دهه آینده، سهم آسیا از سالمندترین مردم دنیا با بیشترین سرعت به افزایش خود ادامه خواهد داد، در حالی که سهم اروپا به عنوان بخشی از جمعیت سالمند جهان، کاهش می‌یابد.

در مقایسه با کشورهای توسعه‎یافته، توسعه اجتماعی _ اقتصادی در کشورهای در حال توسعه با افزایش سرعت سالمند شدن جمعیت، همگام نیست. برای مثال در حالی که مدت زمان لازم برای افزایش نسبت سالمندان از 7 درصد به 14 درصد در فرانسه 115 سال بوده است، چنین افزایشی در چین فقط 27 سال طول خواهد کشید.

در بیشتر کشورهای توسعه‎یافته، سالمندی جمعیت با روندی تدریجی و همراه با رشد اجتماعی اقتصادی در چند دهه و نسل ایجاد شده، در حالی که در کشورهای در حال توسعه این روند به دو تا سه دهه محدود می‌شود؛ بنابراین در کشورهای توسعه‎یافته پیش از آنکه پیری حاصل شود ثروت افزایش یافت، در حالی که در کشورهای در حال توسعه پیش از آنکه رشدی منطقی در ثروت برای آنها روی دهد، پیر می‎شوند.

سرعت سالمندی در کشورهای در حال توسعه با تغییرات قابل ملاحظه‎ای در ساختار و نقش در خانواده و نیز تغییر الگوی کار و مهاجرت همراه شده است. شهرنشینی، مهاجرت جمعیت جوان جویای کار به شهرها، کوچک شدن خانواده و افزایش ورود زنان به نیروی کار رسمی، به معنای کاهش تعداد افراد در دسترس برای مراقبت از سالمندان است در حالی که آنان نیازمند به کمک هستند.

در ایران افزایش امید به زندگی در پنج سال گذشته باعث افزایش مداوم نسبت سالمندان شده است به نحوی که در سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1390 درصد سالمندان بالاتر از 60 سال به حدود 8.26 درصد کل جمعیت کشور رسیده است و پیش‎بینی می‎شود تا سال 1429 به 24.9 درصد برسد؛ یعنی از هر 4 نفر، یک نفر سالمند و در نتیجه، یک چهارم جمعیت ایران سالمند می‌شود. اگر قرار است سالمندی به عنوان یک رویداد مثبت تلقی شود، باید همراه با فرصت‎هایی برای سلامت، مشارکت و امنیت باشد.

سازمان جهانی بهداشت، اصطلاح سالمندی پویا یا فعال را برای بیان فرایند دستیابی به این دیدگاه برگزیده است. سالمندی پویا، فرایند بهینه‎سازی فرصت‎ها برای سلامت، مشارکت و امنیت به منظور افزایش کیفیت زندگی افراد رو به سالمندی است. سالمندی پویا به سالمندان فرصت می‎دهد تا به نیرو و استعدادهای بالقوه خود برای داشتن سلامت جسمی، اجتماعی و روانی در طول زندگی پی ببرند و در جامعه طبق نیازها، تمایلات و ظرفیت‎هایشان مشارکت کنند؛ ضمن اینکه حفاظت، امنیت و مراقبت کافی در زمان نیاز آنان فراهم شود.

کلمه فعال به معنی تداوم مشارکت در امور اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، معنوی و روابط شهروندی است، نه فقط توانایی فعالیت جسمی یا مشارکت در نیروی کار.

افزایش سواد سلامت سالمندان، یکی از راه‌‏های توانمندسازی

مطالعات مختلف نشان می‎دهد که سطح پایین سواد سلامت در سالمندان، با پیامدهایی چون افزایش میزان‎ میرایی، عدم انجام رفتارهای پیشگیری‎کننده مانند آزمایش‎های غربالگری، انجام برخی رفتارهای پرخطر بهداشتی و به طور کلی با سلامت جسمانی و روانی نامطلوب در این گروه، مرتبط است.

امروزه بیشتر آموزش‎ها و اطلاعات در سیستم بهداشتی به صورت نوشتاری و در سطحی بالاتر از آنچه برای افراد قابل فهم باشد، ارائه می‌شود؛ بنابراین آموختن و درک اطلاعات جدید بهداشتی نیازمند مهارت بالایی در خواندن، محاسبات و مهارت تصمیم‎گیری است. این در حالی است که مطالعات ثابت کردند که بیشتر سالمندان در این سه زمینه مهارت کافی ندارند و ضعیف عمل می‏‌کنند؛ همچنین به دلیل تغییرات حسی و ادراکی که همراه با سالمندی به وقوع می‎پیوندد، بر توانایی سالمندان در خواندن و درک اطلاعات بهداشتی نیز تأثیر می‎گذارد. این موارد خود از علل سطح پایین سواد سلامت در این گروه آسیب‎پذیر محسوب می‎شود و نشاندهنده لزوم توجه بیشتر به موضوع سواد سلامت در گروه سالمندان است.

مولفه‎های موثر در توانمندی سالمندان

*مولفه‎های زمینه‎ای: فرهنگ

ارزش‎ها و سنت‎های فرهنگی به میزان وسیعی چگونگی نگرش جامعه نسبت به سالمندان و فرایند سالمندی را نمایش می‎دهد. هر چه جوامع، علائم بیماری‎ها را بیشتر به روند پیری نسبت دهند، احتمال فراهم آوردن زمینه‎های پیشگیری، تشخیص زودرس و خدمات درمانی مناسب، کمتر است.

*مولفه‎های رفتاری

داشتن سبک زندگی سالم و شرکت فعالانه در مراقبت از خود در تمام مراحل روند زندگی، مهم است. یکی از باورهای نادرست در مورد سالمندی این است که «دیگر برای انتخاب چنین شیوه‎هایی از زندگی در سال‎های پایانی عمر دیر است» در حالی که داشتن فعالیت‎های ورزشی مناسب، تغذیه سالم، استفاده نکردن از دخانیات و مصرف عاقلانه داروها و... در سنین بالا، می‎تواند از بیماری‎ها و تحلیل کارآیی فرد پیشگیری کند و باعث افزایش تعداد سالمندان توانمند با طول عمر بیشتر و کیفیت زندگی بالاتر، شود.

*مولفه‎های وابسته به فاکتورهای شخصی

ژنتیک و بیولوژی

ژنتیک و بیولوژی تأثیر مهمی بر چگونگی پیر شدن فرد دارند و مجموعه‎ای از فرایندهای بیولوژیک هستند که به طور ژنتیک هدایت می‎شوند. در بسیاری از بیماری‎ها، عوامل خارجی و محیطی بیش از عوامل ژنتیک و درونی، علت اصلی محسوب می‎شوند و به طور کلی توافق همگانی وجود دارد که سیر سلامت و بیماری در طول عمر یک شخص، حاصل ترکیبی از عوامل ژنتیک، محیطی، شیوه زندگی، تغذیه و تا حد مهمی، شانس است.

فاکتورهای روانشناختی

فاکتورهای روانشناختی مانند هوش و ظرفیت درک مثل توانایی حل مشکلات و سازش با تغییرات و یا محرومیت‎ها، پیش‌بینی کننده‎هایی قوی در پیر شدن فعال و طول عمر هستند.

*مولفه‎های مرتیط با محیط فیزیکی

محیط‌های فیزیکی

محیط‌های فیزیکی مناسب و سازگار با سن می‎توانند بین استقلال و وابستگی در مورد تمام افراد تفاوت ایجاد کنند که برای افراد در حال پیر شدن، اهمیتی ویژه دارد.

مسکن ایمن

داشتن محل زندگی امن و همسایه‎هایی خوب و سالم، برای سلامت سالمندان ضروری است و در اصول و قوانین ساختمان‎سازی، باید نیاز سالمندان به سلامت و ایمنی مورد توجه قرار گیرد. آب تمیز، هوای پاک و غذای سالم نیز مهم هستند.

صدمات فیزیکی

*مولفه‌های مرتیط با محیط اجتماعی

تأمین اجتماعی، امکانات تحصیل و یادگیری در طول عمر، آرامش، محافظت در برابر خشونت و سوء رفتار، عوامل کلیدی در محیط جامعه هستند که همگام با افزایش سن افراد، باعث ارتقای سطح سلامت، مشارکت و امنیت می‎شوند. تنهایی و گوشه‎گیری، بی‎سوادی و نداشتن تحصیلات، سوء رفتار و مواجه بودن با شرایط بحرانی، خطر بروز ناتوانی‌ها و مرگ زودرس را در افراد سالمند به میزان زیادی افزایش می‎دهد.

*مولفه‎های اقتصادی

سه جنبه از عوامل اقتصادی دارای بیشترین تأثیر در سالمندی پویا هستند: درآمد، کار و حمایت اجتماعی.

درآمد

بسیاری از سالمندان بخصوص آنهایی که مونث هستند، تنها و یا در نواحی روستایی زندگی می‎کنند، درآمد مطمئن یا کافی ندارند. این موضوع به طور جدی، امکان دستیابی آنان را به مواد غذایی، مسکن مناسب و بهداشت و درمان تحت تأثیر قرار می‎دهد.

حمایت اجتماعی

در تمام کشورهای جهان، خانواده‎ها بخش عمده‎ای از حمایت‎ها را برای سالمندان نیازمند به کمک تأمین می‌کنند؛ اما با توسعه جوامع و از میان رفتن تدریجی نسل‌های مختلف در کنار یکدیگر، کشورها به طور فزاینده‎ای برای ابداع روش‎های فراهم‎کننده حمایت اجتماعی برای سالمندانی که قادر به امرار معاش خود نیستند و یا تنها و آسیب‎پذیرند، فراخوانده شدند.

شغل

در تمام نقاط دنیا، درک روزافزونی نسبت به لزوم حمایت از نقش فعال و مولدی که سالمندان در کار رسمی، غیررسمی، فعالیت‎های بدون دستمزد در خانه و مشاغل داوطلبانه ایفا می‌کنند و می‎توانند انجام دهند، ایجاد شده است.

سیاست‎های مورد نیاز در بخش سلامت برای دستیابی به هدف سالمندی فعال شامل موارد زیر است:

کاهش شیوع عوامل خطر بیماری‎های جدی و پذیرش تمام عوامل حافظ سلامت و رفاه در دوران زندگی.

ایجاد یک سیستم خدمات اجتماعی و سلامت با تأکید بر ارتقای سلامت، پیشگیری از بیماری‎ها و تأمین مراقبت‌های بلندمدت تکریم‎نگر با قیمت مناسب برای سالمندان.

کاهش بار بیماری‎ها و معلولیت در گروه‎های جمعیتی حاشیه‌ای.

مشارکت فعال سالمندان در تمام زمینه‌های اجتماعی.

ارتقای سلامت و افزایش استقلال در دوران سخت از راه تأمین حمایت و پشتیبانی از سالمندان.

انجام تحقیقات و نیز انتشار اطلاعات در زمینه بهترین عملکردها.

گفتگوی بین‎المللی.

توانمندسازي افراد به ‌معنی تشویق افراد برای مشارکت بیشتر در تصمیم‌گیری‌هایی است که بر فعالیت آنها مؤثر است؛ یعنی فضایی برای افراد فراهم شود تا بتوانند ایده‌های خوبی را بیافرینند و آنها را به‌ عمل تبدیل کنند. توانمندسازی به فرد این قدرت را می‌دهد که زندگی مستقل و با کیفیتی را تجربه کند.

ابعاد توانمندسازی

فرایند توانمندسازی را می‎توان در پنج بعد به شرح زیر مورد ارزیابی قرار داد:

 

بعد

مولفه

خود اثربخشی

احساس شایستگی شخصی

خودسامانی

احساس انتخاب شخصی

پذیرفتن شخصی نتیجه

احساس توان تأثیرگذاری

معنی‌دار بودن

احساس ارزشمندی کار

اعتماد

احساس امنیت

 

دوران سالمندی معمولاً با دوران بازنشستگی از کار و تا حدودی انزوای اجتماعی مقارن است و سالمندان مانند سالیان و دهه‎های گذشته در فعالیت‎های اجتماعی مشارکت فعال و تأثیرگذار نداشته و بدین سبب در خلوت خویش به گوشه عزلت خزیده‌اند و از نظر روحی و به تبع آن از نظر جسمی در معرض آسیب قرار می‎گیرند، روندی که ادامه آن نه تنها سالمندان را با مشکلات متعددی دست به گریبان می‌کند بلکه جامعه را از توان، تخصص، دانش و تجارب آنان محروم ساخته و بخش بزرگی از توانمندی‌های اجتماعی به هدر می‎رود. پس نه تنها باید با بکارگیری شیوه‎های مدرن و کارآمد، راه را برای حضور فعال سالمندان در اجتماع باز کرد بلکه باید حضور فعال این قشر از جمعیت در اجتماع را غنیمت شمرد.

به امید داشتن سالمندانی توانمند در کشور ایران.

 

تهیه و تدوین: شیوا بزرگمهر/  کارشناس سلامت سالمندان گروه سلامت خانواده و جمعیت - معاونت امور بهداشتی

 

 

منابع :

کتاب سالمندی پویا - ترجمه حمید توکلی قوچانی، محمدرضا آرمات.

کتاب استراتژی سالمندی فعال و سالم و مراقبت‎های سالمندی در منطقه مدیترانه شرقی 2015-2006 – سازمان بهداشت جهانی.

مراقبت‎های بهداشتی اولیه در سالمندان ایران – تألیف : دکتر شهربانو مقصودنیا.

فصلنامه افق طلایی – پاییز 1392 – حوزه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل.


٠٩:٥١ - چهارشنبه ١٣ آبان ١٣٩٤    /    شماره : ٢٨٣٧٩    /    تعداد نمایش : ٢٧٨